Over zelfvertrouwen, keuzes maken en creatief ondernemerschap: een gesprek met kunstenaar Tatiana Rosa

Tatiana Rosa is een audiovisueel kunstenaar gevestigd in Amsterdam. Opgeleid als klassiek fluitist heeft ze haar performance in de loop der jaren uitgebreid naar elektronische muziek, visuals, VR en installatiewerk en ontwikkelde zich daarmee, zoals ze het zelf omschrijft, tot een soort octopus. Toen ze begon samen te werken met Tò Mò, zat ze middenin een AFK-ontwikkelingsbeurs: een periode die niet bedoeld was om nieuw werk te maken, maar voor reflectie, positionering en groei. Het bleek precies het juiste moment om het Curio Model te verkennen, een model dat door Tò Mò is ontwikkeld om kunstenaars en organisaties te helpen duurzaam ondernemerschap en artistieke vrijheid in balans te brengen. Het Curio Model is een raster met vier vakken waarop je je werk kunt plaatsen. Het brengt de balans tussen financiële en creatieve vrijheid in kaart.

Zoals bijna altijd in onze sessies gebeurt, kwam Tatiana bij ons met één specifieke vraag, maar omvatte de coaching uiteindelijk een groter vraagstuk, zo legt ze uit. “Eén van de initiële vragen ging over mijn positionering. Ik doe zo veel verschillende dingen dat het soms heel moeilijk is om mezelf in het veld te plaatsen en te zeggen: dit ben ik. Ik wilde mijn artistieke signatuur versterken, vooral in de wereld van de beeldende kunst, waar ik voornamelijk nog steeds als muzikant of componist werd gezien.”

“In het proces kwam de zorg naar boven over de balans tussen betaalde projecten, onbetaalde projecten, projecten die artistieke vrijheid geven en projecten die dat niet doen. Net voor de periode van de AFK-ontwikkelingsbeurs was ik heel erg druk, maar niet op een goede manier. Financieel ging het wel, maar als ik het in perspectief plaatste, was de verhouding tussen de hoeveelheid werk en de hoeveelheid inkomen absoluut niet duurzaam.”

De balans vinden tussen artistieke vrijheid en financiële duurzaamheid is iets waar veel kunstenaars mee worstelen, zegt Tatiana. “Zo veel kunstenaars hebben een bijbaan, zoals lesgeven, om die balans duurzaam te houden zodat ze ook nog artistieke vrijheid kunnen behouden. Want natuurlijk kun je veel betaalde klussen doen, maar die geven je soms geen enkele artistieke voldoening.”

“Er is altijd die constante zorg over het betalen van de rekeningen. Ook als het dit jaar goed gaat, hoe zit het dan volgend jaar? Ik kom uit een gezin met een laag inkomen. Dus toen ik naar Nederland kwam, had ik ook bijbaantjes, en dat heeft altijd een grote impact op me gehad. Er was dus altijd de vraag: hoe kan ik dit duurzaam maken? Moet ik gewoon alle klussen aannemen, zodat ik weet dat ik door kan gaan? Ergens diep vanbinnen zag ik wel dat dit niet het antwoord was, want telkens als ik nee zei tegen iets wat me geen vrijheid gaf maar alleen geld, waren dat de momenten waarop kansen zich aandienden. De workshops met Linda waren als het ware de culminatie van dit proces. Het hielp me om het heel helder te maken en ook in de praktijk te brengen.”

“Ik denk dat er nog iets anders speelt rondom geld voor kunstenaars, en dat is dat het op de een of andere manier verband houdt met eigenwaarde. Dat is volgens mij een groot verschil tussen gewoon een bedrijf runnen en kunstenaar zijn: als je subsidie moet aanvragen, als je geen geld hebt, als mensen je niet bellen voor klussen en je niet goed genoeg betalen, hangt dat op de een of andere manier samen met je persoonlijke waarde. Hoe koppel je je los van de gedachte dat als je het geld niet krijgt, het komt omdat je kunst ruk is, om het heel bot te zeggen? Dat is waar het heel persoonlijk wordt.”

Dit is ook waarom de eerste sessie, een retrospective, confronterend kan zijn, zeker als onafhankelijk kunstenaar. Tatiana: “Het was de moeilijkste sessie van allemaal. Als je als kunstenaar een retrospective doet, wordt het heel persoonlijk, omdat je de zakelijke kant niet makkelijk kunt scheiden van je eigen ervaringen, angsten en twijfels. Dat komt allemaal naar boven. Het was heel fijn om het met Linda te doen, want daardoor voelde het veilig en vertrouwd, maar het was toch nog spannend. Want je moet al die twijfels externaliseren, al die dingen die je eigenlijk tegenhouden. En je moet het op een heel heldere manier doen. Persoonlijk hou ik van Excel-sheets en plannen, dus het hebben van die helderheid en het visualiseren ervan op zo’n eenvoudige manier maakt het op de een of andere manier makkelijker om het aan te pakken. Het gaat van een grote twijfel die zich verstopt in de kast naar iets wat een naam heeft en gewoon een klein post-itje op het whiteboard is.”

Tatiana zegt dat ze concrete veranderingen merkt sinds de sessies met Tò Mò: “Een grote verandering voor mij is dat ik nu alleen betrokken ben bij projecten waarvan ik het gevoel heb dat ze me iets teruggeven. Een project kan dat op veel manieren doen, niet alleen financieel, maar ik zeg veel vaker ‘nee’. Ik dacht dat dit veel bruggen zou verbranden, maar dat doet het eigenlijk niet. Mensen respecteren echt wat ik doe. Dat ik niets aanneem waar ik me niet volledig aan kan committeren, of dat nu vanwege geld is, of interesse, of wat dan ook. Ik ben daar heel eerlijk over.”

“Een andere grote verandering is dat ik mijn love it- en hate it-kolommen nog steeds probeer bij te houden en de hate-kolom helemaal leeg te houden.”

Dat vraagt misschien om wat uitleg. Hoewel het Curio Model de basis was, passen we onze werkvormen altijd aan op het individu. Bij Tatiana werd dat gedaan door het model te vereenvoudigen tot twee kolommen. Ze legt uit: Zoals ik al zei ben ik een visueel ingestel iemand en ik houd van duidelijkheid. Dus we maakten het heel simpel: twee kolommen. Eén is love, één is hate, en er zijn geen grijze gebieden. Dus ik hou van een project omdat het me goed geld oplevert, of ik hou ervan omdat het me geen geld geeft maar veel beloning in artistieke vrijheid of wat dan ook, en al het andere valt hoogstwaarschijnlijk in de hate-kolom. Dit heeft natuurlijk niets te maken met de daadwerkelijke emotie van haat. Het betekent gewoon dat het op dit moment niet genoeg teruggeeft.”

“Toen ik al mijn projecten op post-its moest opschrijven, had ik er in eerste instantie veel te veel. Dat was al problematisch, ook al hield ik van allemaal. Het was eigenlijk een van de redenen waarom sommige ervan in de hate-kolom belandden, omdat ik gewoon geen tijd had om de projecten op dat moment genoeg aandacht te geven. Dat gaf me ook stress. Dus ja, nu probeer ik alle projecten in de love-kolom te houden. Dit is geen emotioneel onderscheid. Je gaat niet elk moment van elk project geweldig vinden, want natuurlijk kom je soms vast te zitten, of er is een aanvraag die je moet doen, of er gaat iets mis. Maar als je over het geheel uitzoomt, moet het een ‘love’ zijn.”

Een ander gebied waarop Tatiana zegt dat ze veel bewuster en selectiever is geworden, is subsidieaanvragen. “Tijdens een van de sessies werd de vraag gesteld: ‘Welke waarde kan deze instelling voor mij toevoegen?’ Ik dacht: ‘Oh, het voelde altijd alsof het andersom is!’ Het gaat niet alleen om wat ik een bepaald fonds kan bieden, want zij hebben mij ook nodig. De fondsen hebben mensen nodig die aanvragen. De residenties hebben deelnemers nodig.”

“Deze verschuiving vond niet onmiddellijk plaats, het was meer een domino-effect van het werken met het Curio Model. Nu ik terugkijk op de aanvragen die ik heb gedaan en die ik andere mensen zie doen, zie ik dat ik veel selectiever ben geworden in waar ik subsidie aanvraag. Wat kunnen ze bieden náást het geld? Met wie wil ik samenwerken? Welk publiek wil ik aanspreken? Welke impact wil ik hebben met mijn werk? En waar zijn zij op hun beurt naar op zoek? Het gaat dus om de vraag of er een goede match is met een instelling, stichting of residentie. Ik denk dat dat ook de reden is waarom ik sommige subsidies heb gekregen, omdat ze misschien wat minder bekend zijn of niet zo groot, maar ik er heel zeker van was dat er een match was toen ik aanvroeg.”

“Hierdoor heb ik niet langer het gevoel dat ik mezelf moet aanpassen aan de verwachtingen van anderen. Ik kan gewoon heel erg mezelf zijn, omdat ze op zoek zijn naar een profiel zoals dat van mij. Ik kan aanvragen veel sneller doorlopen. Gisteren nog ging ik door open calls en zag wat in eerste instantie een miljoen geweldige opties leken, zelfs één in Japan. Nu kan ik denken: ‘wow, dit is geweldig maar het is nu geen match. Misschien over twee jaar.’ Ik heb niet langer die FOMO om elke goede kans nu te grijpen. Je zou kunnen zeggen: Tò Mò houdt de FOMO weg!”

Een andere methode uit de sessies waar Tatiana zegt veel op terug te vallen, is het instellen van verschillende fases van doelen. “We hebben een North Star bepaald, het grootste doel: dit is wat ik uiteindelijk in mijn leven wil. En dan keken we naar waar ik nu ben en wat de tussenstappen zijn om die North Star te bereiken. Voor mij is dat een PhD behalen en vaker samenwerken met een vorm van een artistiek onderzoekscentrum. Ik ben heel doelgericht, dus vroeger was het soms ingewikkeld. Ik raakte gefrustreerd als ik niet onmiddellijk een doel kon bereiken. Nu heb ik, ook als de dingen die ik doe niet direct leiden tot mijn einddoel, het gevoel dat ik op een pad ben waarbij al mijn beslissingen samen optellen en ik niet op zijsporen belandt.”

Tatiana ziet de lessen uit de sessies niet als iets statisch. Ze past het aan op manieren die bij haar passen. “Het is een doorlopend proces. Wat we in de sessies deden, werd doorleefde kennis. Dat betekent dat de kennis altijd evolueert met nieuwe situaties en uitdagingen. Op dit moment zit ik in een hoofdstuk waarin de projecten die ik nu heb allemaal heel duurzaam zijn qua inkomen. Ik ga in november een volledig jaar van een artistieke residentie bij de Europese Unie afronden. Dan ga ik een nieuw hoofdstuk beginnen en neem ik de lessen van het afgelopen jaar mee.”

Een noot over financiering: Tatiana’s coachingssessies met Tò Mò werden mogelijk gemaakt door haar AFK-ontwikkelingsbeurs: een beurs die is ontworpen om kunstenaars toegewijde tijd te geven voor reflectie en professionele ontwikkeling, zonder de druk van een projectresultaat. Een herinnering dat dit soort ondersteuning bestaat en dat het precies zo kan worden ingezet.

Meer weten over Tatiana Rosa en haar werk? Bekijk haar website!